Yéey jun p’éel algoritmo, ts’íibt jun p’éel t’aan yéetel il ba’ax ku yúuchul ti’. Le pasos ku ye’esiko’ob u káajbal yéetel u ts’o’okol jujump’éel cálculo; le ku ka’a yúuchul tu ka’atéen chúumuk ma’ tu ye’esa’al.
CRC-32 checksum
Jun p’éel checksum ku ye’esik wa jun p’éel dato k’uch tuláakal, ma’ k’a’abet u ke’etel tuláakal yéetel u yáax. Le máax ku túuxtiko’ ku beetik jun p’éel número ma’ chowaki’, le máax ku k’amiko’ ku ka’a beetik, yéetel wa ku nup’ikubáa ka’ap’éel, ya’abach u páajtal mix ba’al k’askúunta’ab tu bej. Ku meyajtiko’ob archivos ZIP, imágenes PNG yéetel redes Ethernet.
CRC-32 ku yilik le t’aano’ je’el bix jun p’éel nojoch número binario yéetel ku t’oxik yéetel jun p’éel polinomio ma’ tu k’e’exel; le ku p’áatalo’, 32 bits, leti’ le ku jóok’olo’. Tu jaajil ku beeta’al byte tu byte yéetel jun p’éel tabla beeta’an táanil, le beetik séeb.
U k’aasilo’ob
Ku kanáantik ti’ errores ma’ beeta’ab yéetel tuukul, ma’ ti’ máax ku k’e’exik le t’aan yéetel u tuukul. Je’el máaxak je’el u páajtal u k’e’exik kan p’éel bytes ti’al ka u yantal ti’ jun p’éel t’aan ma’ jaaji’ jump’éelili’ CRC yéetel le jaajo’, je’ex u ye’esik le ts’ook pasoo’. Ti’al u yojéelta’al wa máax k’e’ex yéetel u tuukul, k’a’abet jun p’éel hash criptográfico wa, maas ma’alob, jun p’éel firma.
Ya’abach ja’ab MD5 leti’e hash ti’al tuláakal ba’al. Ku k’e’exik je’el ba’axak t’aanil ich 128 bits, mantats’ jump’éelili’ ti’al jump’éelili’ t’aan yéetel mina’an ba’ax ku yila’al u yéetel. Meyajta’ab ti’al u kanáanta’al contraseñas, u xak’alta’al ba’al ku jóok’sa’al ti’ internet yéetel u firmarta’al certificados.
Ku chupik le t’aano’ tak ken ts’o’okok bloques ti’ 512 bits yéetel ku xa’ak’tik jujump’éel bloque ich 64 pasos ti’ sumas, sutilo’ob yéetel funciones lógicas tu yóok’ol kan p’éel registros ti’ 32 bits.
U k’aasilo’ob
Ti’ 2004 ku páajtal u beeta’al colisiones, ka’a p’éel t’aano’ob jela’ano’ob yéetel jump’éelili’ MD5, ich wa jaytúul segundos yéetel jun p’éel computadora je’ex tuláakal. Ich 2012, le malware Flame tu meyajtaj jun p’éel colisión ti’ MD5 ti’al u beetik jun p’éel certificado ti’ Microsoft ma’ jaaji’. Bey xan jach séeb, jun p’éel tarjeta gráfica ku tumtik ya’abach miles ti’ millones contraseñas ich jun p’éel segundo. Bejla’e’ chéen ma’alob je’el bix checksum ti’al errores ma’ beeta’ab yéetel tuukul, je’ex jun p’éel CRC.
SHA-256 ku kuxtal ya’abach ti’ internet, ti’ certificados HTTPS yéetel u firmas software tak Git yéetel Bitcoin. Ku beetik 256 bits yéetel, ma’ je’ex MD5i’, mix máak tu kaxtaj jun p’éel colisión mix u bej ti’al u suut ti’ le ku jóok’olo’ tak le t’aano’.
Ku meyaj je’ex MD5, yéetel waxak p’éel registros, 64 sutilo’ob yéetel u nojochkíinsa’al le bloque tu’ux jujump’éel túumben palabra ku p’áatal tu yóok’ol kan p’éel táanilo’ob. Wa ku k’e’exel chéen jun p’éel bit ti’ le t’aano’, ku k’e’exel u chúumuk u bits le ku jóok’olo’.
U k’aasilo’ob
Leti’ jun p’éel hash ma’alob, ba’ale’ séeb, le beetik ma’ chukaan ti’al u kanáanta’al contraseñas: le máax ku yookol je’el u tumtik ya’abach miles ti’ millones contraseñas ich jun p’éel segundo. Ti’al le je’elo’ yaan algoritmos chan xanaj yéetel tuukul, je’ex Argon2id. Jun p’éel computadora cuántica chéen ku chichankúunsik tu chúumuk u muuk’ ich bits (u algoritmo Grover), yéetel ku p’áatal ya’ab tu ka’atéen.
SHA-3 leti’ le estándar tu yéeyaj NIST ich 2015 yéetel jun p’éel concurso tu’ux tuláakal je’el u yokolo’ob. Ma’ tumen SHA-256 k’askúunta’abi’, chéen ti’al u yantal uláak’ beeta’an jach jela’an, wa jun p’éel k’iin ku chíikpajal jun p’éel k’aasil ichil u familia SHA-2.
Ma’ tu meyajtik bloques nup’a’ani’, ku meyajtik jun p’éel «esponja»: jun p’éel estado ti’ 1600 bits ku k’amik le t’aano’ yéetel u xet’ob yéetel ts’o’okole’ ku yi’itsa’al ti’al u jóok’ol le ba’alo’. Jujump’éel sut ku beetik jo’o p’éel pasos, θ, ρ, π, χ yéetel ι; chéen χ ma’ lineali’. Yéetel jump’éelili’ esponja ku beeta’al SHAKE128 yéetel SHAKE256, ku meyajtiko’ob ML-KEM yéetel ML-DSA ichil.
U k’aasilo’ob
Ma’ ojéela’an mix jun p’éel u k’aasil. Je’ex SHA-256, jach séeb, le beetik ma’ ma’alob ti’al u kanáanta’al contraseñas.
Ti’al u kanáanta’al contraseñas ma’ k’a’abet jun p’éel hash séebi’, k’a’abet jun p’éel chan xanaj yéetel tuukul. Argon2id tu náajaltaj Password Hashing Competition ich 2015 yéetel leti’ ku ya’alik OWASP ka meyajta’ak bejla’e’. Ma’ chéen k’iin ku k’áatik, ku k’áatik xan memoria: jujump’éel tumtaj ku chupik ya’abach megabytes tu’ux jujump’éel bloque ku p’áatal tu yóok’ol uláak’ táanilo’ob.
Le ta’abo’ leti’ jun p’éel valor ma’ ojéela’ani’ ku kanáanta’al yéetel le ku jóok’olo’. Yéetel leti’, ka’atúul máako’ob yéetel jump’éelili’ contraseña ku k’amiko’ob ba’al jela’an, yéetel le máax ku yookol k’a’abet u bin tu jujunp’éel cuenta. Le ku kanáantik le servidoro’ leti’ tuláakal le ts’íib ka wilik tu ts’ook, yéetel le algoritmo, u costo, le ta’ab yéetel le ku jóok’olo’, ba’ale’ mix bik’in le contraseñao’.
K’e’ex le memoria yéetel il bix ku nojochtal le k’iino’. Ti’ teech chéen jun súutuk ken okokech; ti’ le máax ku tumtik mil millones contraseñas jach nojoch u costo.
U k’aasilo’ob
Jun p’éel contraseña ma’ chowaki’ wa ku meyajta’al tumen ya’abach máak je’el u na’ata’al, chéen maas chan xanaj. Way le memoria chichan ti’al ka meyajnak ich tuláakal computadora; ich jun p’éel servidor ku meyajta’al maas ti’ 19 MiB, je’ex u ya’alik OWASP.
Julio César ku ta’akik u t’aan ti’ ba’ate’el ku péeksik jujump’éel letra jun p’éel número ma’ tu k’e’exel ichil le alfabeto. Yéetel 3, A ku suut D yéetel «hola» ku suut «krod». Ti’al u je’ebil, ku péeksa’al tu paach.
U k’aasilo’ob
Chéen yaan 25 llaves je’el u béeytalo’, le beetik chéen k’a’abet u tumta’al tuláakal, je’ex ich le ts’ook paso; chéen jun p’éel ku ts’áik t’aan je’el u xoka’ale’. Bey xan jun p’éel letra mantats’ ku ta’akal tu jump’éelili’ bix, yéetel le letras maas ku chíikpajal ichil le t’aan ku ye’esiko’ob le llave.
Vigenère úuchben cifrado
Vigenère ku meyajtik jun p’éel t’aan je’el bix llave, yéetel jujump’éel letra ti’ le llave ku ya’alik jaytúul u péek le letra ti’ le t’aan ku taal ti’. Jump’éelili’ letra ti’ le t’aano’ je’el u ta’akal jela’an je’ex tu’ux yaan, le beetik u k’aaba’ «le cifrado mix máak je’el u je’ike’» kex óox p’éel siglos.
U k’aasilo’ob
Le llaveo’ ku ka’a káajal. Ichil u siglo XIX, Charles Babbage yéetel Friedrich Kasiski tu kaxto’ob bix u yojéelta’al u chowakil yéetel le ba’alo’ob ku ka’a chíikpajal ichil le t’aan ta’aka’ano’. Ken ojéela’ak u chowakil, le t’aano’ ku t’o’oxol ich columnas, yéetel jujump’éel columna leti’ jun p’éel César ku lúubul yéetel análisis ti’ frecuencias. Le ts’ook pasoo’ ku ye’esik le columnaso’.
AES-256-GCM cifrado simétrico
AES leti’ le cifrado simétrico estándar ti’ 2001: jump’éelili’ llave ku ta’akik yéetel ku je’ik. Ku meyajtiko’ob HTTPS, Wi-Fi yéetel WPA2 yéetel WPA3, discos ta’aka’ano’ob yéetel kex tuláakal aplicaciones ti’ t’aan. Ku meyaj yéetel bloques ti’ 16 bytes ichil jun p’éel cuadrícula ti’ 4×4 ku máan ich 14 sutilo’ob ti’ k’e’exil, péek, xa’ak’ yéetel u much’a’al le llave.
GCM leti’ bix ku meyajta’al: AES ku ta’akik jun p’éel contador, le ku jóok’olo’ ku much’ikubáa yéetel le t’aano’ yéetel XOR yéetel, tu ts’ook, ku beeta’al jun p’éel etiqueta ku yilik wa yaan ba’al k’e’ex. Le nonceo’ leti’ jun p’éel número mix bik’in k’a’abet u ka’a meyajta’al yéetel jump’éelili’ llave; way mantats’ ku beeta’al jun p’éel túumben, le beetik le ku jóok’olo’ ku k’e’exel kex le t’aano’ ma’ tu k’e’exel.
U k’aasilo’ob
Yéetel jun p’éel llave ti’ 256 bits ma’ ojéela’ani’ mina’an jun p’éel ookol je’el u beeta’ale’, kex yéetel computadoras cuánticas. Le ba’al k’aaso’ leti’ u meyajta’al ma’ ma’alobi’: wa ku ka’a meyajta’al jun p’éel nonce yéetel jump’éelili’ llave, je’el u k’a’amal le t’aano’ob yéetel u beeta’al etiquetas ma’ jaajo’ob. Le maas nojoch talamilo’ uláak’: ¿bix ka’atúul máako’ob mix bik’in tu yilajubáa’ob ku t’oxiko’ob le llave? Ti’al le je’elo’ yaan criptografía ti’ llave pública.
ChaCha20-Poly1305 ku beetik jump’éelili’ meyaj yéetel AES-GCM yéetel uláak’ bix. Tu beetaj Daniel J. Bernstein yéetel chéen ku meyajtik sumas, sutilo’ob yéetel XOR (ARX), le beetik séeb kex ichil teléfonos mina’an u instrucciones ti’al AES. Ku meyajtiko’ob TLS 1.3, WireGuard yéetel SSH.
ChaCha20 ku xa’ak’tik jun p’éel cuadrícula ti’ 16 palabras (constantes, le llave, jun p’éel contador yéetel le nonce) ich 20 sutilo’ob yéetel ku beetik jun p’éel u bin bytes ku much’ikubáa yéetel le t’aano’. Poly1305 ku beetik le etiqueta yéetel jun p’éel polinomio módulo 2¹³⁰ − 5.
U k’aasilo’ob
Ma’ ojéela’an mix jun p’éel ookol je’el u beeta’ale’, kex yéetel computadoras cuánticas. Je’ex AES-GCM, jun p’éel nonce mix bik’in k’a’abet u ka’a meyajta’al yéetel jump’éelili’ llave.
RSA (1977) leti’e yáax cifrado ti’ llave pública béeychaj u meyajta’al. Je’el máaxak je’el u ta’akik yéetel le llave pública, ba’ale’ chéen le máax yaan ti’ le llave privada je’el u je’ike’. U muuk’ ku p’áatal tu yóok’ol lela’: u multiplicarta’al ka’a p’éel números primos jach nojoch ma’ talami’, ba’ale’ u t’o’oxol tu ka’atéen jach talam.
U ta’akal leti’ u suut le t’aano’ jun p’éel número yéetel u multiplicarta’al yéetel u potencia e módulo n; u je’ebil leti’ u multiplicarta’al le ku jóok’olo’ yéetel u potencia d. OAEP leti’ jun p’éel chupil ma’ ojéela’ani’ ku beeta’al táanil, ti’al jump’éelili’ t’aan ma’ u ts’áik mantats’ jump’éelili’ ba’al. Ichil jun p’éel llave ti’ 2048 bits chéen ku béeytal 190 bytes; tu jaajil RSA ku ta’akik jun p’éel llave ti’ AES, yéetel AES ku ta’akik le datoso’.
U k’aasilo’ob
Jun p’éel computadora cuántica chukaan u nojochil je’el u t’oxik n yéetel u algoritmo Shor yéetel u k’amik le llave privada. Le beetik NIST ku ya’alik ka ma’ u meyajta’al RSA ich 2035. Bey xan, máax je’el u kanáantik bejla’e’ t’aano’ob ta’aka’ano’ob ti’al u je’ik ken yanak le computadorao’.
X25519 ku tsolik bix u t’o’oxol jun p’éel llave ma’ tu túuxta’al. Alicia yéetel Bob ku yéeyiko’ob jun p’éel número ta’aka’an yéetel ku ye’esiko’ob le ku jóok’ol ken multiplicarta’ak jun p’éel punto ti’ jun p’éel curva elíptica yéetel le númeroa’; ts’o’okole’, jujuntúul ku multiplicartik ba’ax jóok’ ti’ le uláak’ yéetel u ta’akumbil. Ka’atúulo’ob ku k’uchulo’ob tu jump’éelili’ punto, yéetel le máax chéen tu yilaj le valores públicos ma’ tu páajtal u beetik.
Leti’ le intercambio ti’ llaves maas ku meyajta’al bejla’e’, ich TLS 1.3, Signal, WhatsApp yéetel SSH. Way le ta’akumbil ku t’oxa’alo’ ku suut jun p’éel llave AES-256-GCM ku ta’akik a t’aan.
U k’aasilo’ob
Je’ex RSA, u algoritmo Shor je’el u k’askúuntik ichil jun p’éel nojoch computadora cuántica. Le beetik le navegadores ts’o’ok u much’iko’ob yéetel ML-KEM (X25519MLKEM768), le ku ye’esik le categoría ku taalo’.
ML-KEM (FIPS 203, 2024) leti’ le ku k’e’exik post-cuántico le intercambio ti’ llaves. U muuk’ ku taal ti’ jun p’éel talamil ti’ retículas u k’aaba’ «aprendizaje con errores». Le llave pública leti’ jun p’éel matriz A ma’ ojéela’ani’ multiplicarta’an yéetel jun p’éel ta’akumbil ti’ chichan números, yéetel jump’íit juum. Wa mina’an le juumo’, leti’ jun p’éel sistema ti’ ecuaciones ma’ talami’; yéetel le juumo’, mix máak u yojel bix u tsoolol séeb, kex yéetel computadoras cuánticas.
Alicia ku yéeyik 32 bytes ma’ ojéela’ano’ob, ku ta’akik ichil polinomios yéetel u llave pública Bob yéetel ku túuxtik ti’ le ku jóok’olo’. Bob ku meyajtik u ta’akumbil ti’al u luk’sik kex tuláakal le juum; jujump’éel coeficiente ku p’áatal naats’ ti’ 0 wa naats’ ti’ 1665, yéetel yéetel redondeo ku ka’a suut le bitso’. Ts’o’okole’ ka’atúulo’ob ku beetiko’ob jump’éelili’ ta’akumbil ti’ 32 bytes, way ku ta’akik a t’aan yéetel AES-256-GCM.
U k’aasilo’ob
Maas túumben ti’ RSA yéetel le curvas elípticas, le beetik bejla’e’ ku meyajta’al yéetel X25519: wa jun p’éel ku lúubul, le uláak’o’ ku kanáantik tu ka’atéen. Le llaves yéetel le t’aano’ob ta’aka’ano’ob maas nojochtak, 1184 yéetel 1088 bytes, X25519 chéen 32.
ML-DSA (FIPS 204, 2024) leti’ le firma digital post-cuántica. Jun p’éel firma ku ye’esik wa jun p’éel t’aan ku taal ti’ le máax yaan ti’ le llave privada yéetel mix máak tu k’e’exaj; je’el máaxak yaan ti’ le llave pública je’el u xak’altike’.
Ti’al u firmarta’al ku yéeya’al jun p’éel vector y ma’ ojéela’ani’ yéetel ku péeksa’al yéetel le ta’akumbil je’ex u ya’alik jun p’éel k’áatchi’ c ku jóok’ol ti’ jun p’éel hash ti’ le t’aano’. Wa le ku jóok’olo’, z, je’el u ye’esik ba’al ti’ le ta’akumbil tumen jach nojoch, ku pu’ulul yéetel ku ka’a tumta’al; ya’abach téen k’a’abet kex jo’o p’éel tumtaj. Ti’al u xak’alta’al ku ka’a beeta’al le cálculo yéetel le llave pública yéetel ku yila’al wa ku jóok’ol jump’éelili’ k’áatchi’. Tu ts’ook yaan a wilik wa chéen ka k’e’exik jun p’éel letra ti’ le t’aano’, le firmao’ ku xu’ulul u jaajil.
U k’aasilo’ob
Le firmaso’ yaan 3309 bytes ti’, Ed25519 chéen 64; le je’ela’ jach al ti’ certificados yéetel ti’ protocolos tu’ux yaan ya’abach firmas. Je’ex ML-KEM, túumben, le beetik le k’e’exilo’ ku beeta’al yéetel kanáan yéetel paso tu paso.