Xicnemili se tlacatl ica se hoodie, motlalitoc iixpan se computadora tlen quipiya miac pantallas. Ipan pantallas onca miac letras xoxoctic ipan tliltic, huan quemantzin barras tlen quiteititiah se porcentaje. Ya ni in hacker tlen nochipa tiquitah ipan películas, se tlacatl tlen miac quimati computadoras. Masque in hacker quinequi calaquis ipan icomputadora se espía tlen iyaouh, o ipan icomputadora in gobierno, ica nochi tlen quimati huan ica in teclas tlen monequi, yolic o iciuhca calaquis huan quiitlacos. ¿Pero melahuac ya ni? ¿Melahuac nochipa onca quenin se tlacatl huelis quihackearos itlah?
Tla ticnemilia se puerta tlen cuahuitl ipan se cali, ticmatih nopa puerta amo quincahua ma calaquican miac tlacame; pero se tlacatl huelis quitlapos in cerradura ica se ganzúa, o se tlacatl ocachi desesperado huelis quicuis se hacha o se ariete huan calaquis ica chicahualistli. Xicpatla ica se puerta tlen tepoztli, huan quemantzin huelis tictlapanas ica se soplete, se esmeriladora o se explosivo. Masque ticchihua in puerta ocachi chicahuac, nochipa huelis ticpantis ocse método ocachi chicahuac para tictlapanas. ¿Melahuac nopa panoa ipan ciberseguridad? ¿Masque in algoritmos ocachi cualli mochihuah, nochipa onca quenin tiquintlapanas?
Ipan in mundo digital amo huel ticchihuah bits ocachi tetic, ni programas tlen monequi tiquinhuitequis in teclas ocachi chicahuac para motlapanas; tlen ticpiyah para timomanahuiah ya in matemáticas, problemas tlen tlahuel ohui, huan masque in computadoras tlen ocachi chicahuac axcan amo huelis quinresolverosqueh.
Ipan historia, in algoritmos mopatlaqueh. In achto computadoras eliah tlahuel yolic, huan tla amo quitequihuiah se algoritmo tlen amo etic, amo huelih tequitih cualli; huan ica tiempo nopa algoritmos motlapanqueh. Sequin motlapanqueh san pampa in computadoras ocachi chicahuac mochiuhqueh huan huelih quintlapanah nopa algoritmos iciuhca; ocsequin pampa quinpantiqueh vulnerabilidades, atajos ipan matemáticas tlen quicahuayah ma quipanocan in algoritmo.
Pero axcan ticpiyah algoritmos tlen, quen ticmatih axcan, amo huelis quintlapanasqueh in computadoras tlen axcan onca, ni in computadoras tlen hualasqueh, nojquiya in computadoras cuánticas. Ya tiasiqueh campa in matemáticas tlahuel chicahuac, huan ayocmo quipalehuia in atacante quitemos quenin quintlapanas in algoritmos; ocachi quipalehuia quitemos quenin quinyahualos. Ticpiyah algoritmos tlen casi amo huelis motlapanah, huan ica nopa in ocachi hueyi problema ya in errores tlen quichihuah in tlacame, quemeh quicahuah in puerta amo tzactoc ica llave, o quicahuah se coyonqui ipan tepantli campa monequi se puerta.
Quemman nimomachtiaya ipan bachillerato, ipan in tiempo tlen miac onca cyber[1], acah quinichtequiliaya incuentas miac tlacame. Moilhuiaya in internet quipiya se problema ipan inelhuayo: tla ticmati huan ticpiya tlen monequi, huel ticichtequi hueli cuenta.
Na nicmatiaya eyi tlamantli huel panoc:
-
Quitlalih «recordar mi contraseña» ipan computadora tlen cyber. Se tlen tequitic satepan ipan nopa computadora calaqui amo ica cuesoli.
-
In contraseña amo ohui: se tlen quixmati quipantic. Quitlalih in tonalli tlen tlacatqui, o in itoca in ichichi.
-
Onca se keylogger ipan computadora. Nopa aplicación quitlahcuiloa nochi teclas tlen acah quipatzos. Nopa panoaya ocachi miac tlen acah moilhuia.
In achto tlamantli ocachi miac panoaya. Pero ipan nochi eyi, in tlen amo quipiya seguridad ye in usuario o in computadora tlen quicui. In servidor amo quimatqui. Huan ipan se servicio cualli tlachihchihuali, masque acah calaqui ipan servidor, in contraseña amo ompa yetosquia.
Algoritmos tlen san se lado yauh
Quemman ticchihua se cuenta ipan se sitio cualli tlachihchihuali, in sitio amo quiajcocui in mocontraseña. Quiajcocui se número tlen quichihua ica se función hash.
Ma ticchihuacan se tlen amo ohui. Cece letra ticmaca in número tlen quipiya ipan alfabeto: a = 1, b = 2, c = 3, hasta z = 26. In hash tlen se tlahtolli ye in suma tlen iletras. Ipan ejemplos ticpiyah in tlahtolli ipan español, para in números ma amo mopatla.
hola → 8 + 15 + 12 + 1 = 36
Xicpatla se letra para ma eli hora: axcan quimaca 42. Ocse número tlen achto amo nesi quen tlachihchihuali; pero quipiya se patrón.
Axcan in tlen ocachi monequi. Tla nimitzilhuia «in número ye 36», ¿huel tinechilhuis catli tlahtolli catca? Ica matemáticas, amo. Ica suma mopoloa información: ayacmo ticmati catli letras catca ni quen motlalih.
Nopa algoritmos tlen san se lado yauh motocayotia «funciones hash». Ica nopa in servidores quiajcocui in contraseñas, o quichihuasquia ijcon. Tla acah quichtequi in base de datos, quitas 36, pero amo quimatis in mocontraseña. Monequi quiyehyecos tlahtolli hasta se quimacas 36.
Pero ica in tofunción tlen amo ohui, nopa huel amo ohui. Xicyehyeco in tlahtolli tlen tlacame miac quicui, quemeh «hola» huan «vida»: nochi ome quimaca 36, huan ica hueli tlen ome huel calaqui ipan mocuenta. Quemman ome entradas tlen amo san se quimaca in san se resultado, motocayotia colisión. Ica nopa algoritmo onca miac: amor, roma, ramo, mora huan pez quimaca 47. Tla mocontraseña ye amor, ocse tlacatl huel calaqui ica pez, pampa nochi ome quimaca 47.
Para amo ma pano nopa, quicui algoritmos quemeh SHA-256, tlen quipiya san se idea pero ocachi ohui. Amo san suma: quimaneloa in bits ipan 64 rondas tlen operaciones, huan quisa se número tlen 256 bits. In hash tlen hola nesi ijquin:
b221d9dbb083a7f33428d7c2a3c3198ae925614d70210e28716ccaa7cd4ddb79
Huan in hash tlen Hola, tlen pehua ica letra hueyi:
e633f4fc79badea1dc5db970cf397c8248bac47cc3acf9915ba60b5d76b0e88f
Ticpatla se letra huan ticcui se resultado tlen amo san se; amo nesi se patrón. Ipan SHA-256, colisiones huel onca ica teoría: in tlahtolli huel eli amo quipiya itlamiya, pero in resultados quipiya itlamiya. Pero ayamo acah quipanti se colisión. Nojquiya amo quimatih se ohtli para ticcuis se hash huan ticchihuas se tlahtolli tlen quimacas nopa hash. Axcan quicui algoritmos ocachi ohui, quemeh Argon2 huan bcrypt. Nopa algoritmos quinequih ocachi tiempo para quichihuasqueh in cálculo, pampa ijcon monequi, huan quimaca partes aleatorias para ocachi ohui ma quipanti ica fuerza bruta.
Entonces, ¿quen in sitio quimati tla cualli otictlahcuilo in mocontraseña, tla amo quiajcocui? Quichihua in hash tlen otictlahcuilo huan quinehnehuilia ica in hash tlen quiajcocui. Tla san se, ta.
In sitio amo quiajcocui in mocontraseña. Tla se empleado quitlapoa in base de datos, quita números. Tla acah quichtequi, nojquiya. Tla in director tlen empresa, o se gobierno ica se orden tlen juez, quinequi in mocontraseña, in empresa amo huel quimacas. Amo pampa amo quinequi: in contraseña amo ompa onca, san in resultado tlen hash. Se servicio cualli tlachihchihuali amo mitzilhuia catli mocontraseña catca. Tla oticilcauh, monequi ticchihuas se yancuic, pampa in servicio nojquiya amo quimati in achto contraseña.
Pero amo nochi quichihua ijcon. Seppa nicchiuh in procedimiento para niccuis ocseppa nocontraseña ipan Telcel. Onechhuallantih nocontraseña, san quen catca, ipan texto plano. ¿In tlen ocachi temamauhti? Amo huehcauh panoc: san quexquich xihuitl.
Pero in quiyehyecos miac combinaciones hasta quipantis in contraseña, nopa noja tequiti. Tla mocontraseña amo ohui, se atacante huel quipantis iciuhca. Ica nopa in ihuehcapantli tlen mocontraseña huel monequi. Nopa tictenehuasqueh ipan ocse publicación.
Calaquilistli huan cifrado
Amo acah ma huel quicui mocontraseña: nopa cualli mitzpalehuia. Pero in contraseña san se validación. Se error ipan código huel quipanahuia in validación. Nican pehua in encriptación, o cifrado.
Cifrar ye ticpatla se mensaje para amo huel mopohua, huan san ica se llave huel mocuepa. Amo quemeh hash: nican huel ticcui ocseppa in mensaje achto, pero san tla ticpiya in llave.
Ma tiquitacan ocse algoritmo tlen amo ohui, huehue quemeh Julio César. In llave ye se número; ticpatla cece letra nopa número tlen lugares ipan alfabeto. Ica llave 3, hola mocuepa krod: h yauh k, o yauh r, l yauh o, a yauh d. Para ticcuepas, ticpatla in letras para atrás 3 lugares. Amo ica llave, krod amo miac quitoa.

¿Quipiya seguridad? Amo. San onca 25 llaves. Se tlen quita krod pero amo quimati in llave huel quiyehyecoa nochi, huan san ica se llave quisa se tlahtolli tlen huel mopohua: ica 1 quisa jqnc, ica 2 ipmb, ica 3 hola. Ica tiempo quipantis in llave ica prueba huan error.
Ma ticchihuacan ocachi ohui. Amo se número para nochi, sino se número para cece letra: quemeh 7, 2, 19 huan 11. Axcan hola mocuepa oqel. In atacante ayacmo quiyehyecoa 25 llaves, sino 26^4, casi 457 000 combinaciones. Ocachi cualli tlen in achto, pero huel mopanti se patrón huan ica nopa ocachi iciuhca mopantis in llave. Se computadora san achi tiempo quinequi para quichihuas.
In cifrados tlen cualli quipiya seguridad quichihua in algoritmo ocachi ohui hasta huel ohui ticpantis in llave ica prueba huan error. AES amo quipatla letras: tequiti ica bloques tlen 128 bits, quimaneloa ipan 14 rondas tlen operaciones, ica se llave tlen 256 bits. Amo nesi se patrón tlen amo ohui para ticcuis; san huel ticyehyecoa cece llave. Nopa quipalehuia momensajes, mofotos ipan nube huan moconexión ica banco. Ica nopa, masque acah calaqui ipan se cuenta ica ocse puerta, tla in datos cualli cifrados huan amo quipiya in llave, san quitas ruido.
¿Quexquich llaves onca? Ipan in achto tojuguete, 25. Ipan in ome, 26^4. Ipan AES-256, se llave huel quipiya 2^256 valores. Tla ticihcuiloa nochi in número, quipiya 78 dígitos.
Xicmoilhuia se computadora tlen huel quiyehyecoa se trillón de llaves ipan se segundo: se 1 huan 18 ceros. Axcan amo onca supercomputadora tlen huel quichihua nopa. Para quiyehyecos nochi llaves, quinequisquia casi 3.7 × 10^51 xihuitl. In universo quipiya casi 13 800 millones de xihuitl. Monequisquia ticchiyas in nochi iedad in universo ocachi tlen 10^41 veces.
Ica tecnología tlen axcan, amo acah huel quitlapana AES-256, ni ica nochi computadoras tlen tlalticpac. Tla ipan se película tiquita se hacker quitlapana se cifrado avanzado tlen se espía enemigo san pampa tlahcuiloa quexquich minutos, axcan ticmati nopa san fantasía: quemeh acah quitlapoa se candado ica varita huan quitoa «Alohomora».
Pero amo nochi cualli ipan tlen huallauh. Ica computadoras cuánticas, cequih problemas tlen específicos huel moxitlahuas ocachi iciuhca. Huan ipan cequih algoritmos tlen axcan, in complejidad matemática mocuepa amo ohui.
Ica tlen tlacame quimatih axcan, ayamo onca computadoras cuánticas tlen hueyi para nopa. Pero onca tlen ticchihuasqueh quemman oncas. Ipan 2024 NIST quiquixti in achto estándares tlen criptografía para amo ma huel techhuilana in computadoras cuánticas. Cequih navegadores huan apps tlen mensajería ya quicui. Monequi ma ajsi ipan nochi, pero amo san ticchiyah: ya titequitih. Quen tequiti se computadora cuántica huan quen timomanahuiah tlen nopa, tictenehuasqueh ipan ocse publicación.
Ipan in publicación tlen huallauh tictenehuasqueh se tlen ta huel ticchihua: mocontraseñas. Huan tleca se huehcapantli frase, tlen quipiya miac tlahtolli, ocachi mitzmanahuia que se contraseña ohui quemeh P@ssw0rd!.
Tlen oticcuiqueh
- NIST. FIPS 180-4: Secure Hash Standard (SHS). https://csrc.nist.gov/pubs/fips/180-4/upd1/final
- NIST. FIPS 197: Advanced Encryption Standard (AES). https://csrc.nist.gov/pubs/fips/197/final
- Biryukov, Dinu, Khovratovich huan Josefsson. RFC 9106: Argon2 Memory-Hard Function for Password Hashing and Proof-of-Work Applications (2021). https://www.rfc-editor.org/info/rfc9106
- Provos huan Mazières. “A Future-Adaptable Password Scheme” (bcrypt). USENIX Annual Technical Conference, 1999. https://www.usenix.org/conference/1999-usenix-annual-technical-conference/future-adaptable-password-scheme
- Planck Collaboration. “Planck 2018 results. VI. Cosmological parameters”. Astronomy & Astrophysics 641, A6 (2020). https://arxiv.org/abs/1807.06209
- Shor, P. W. “Polynomial-Time Algorithms for Prime Factorization and Discrete Logarithms on a Quantum Computer”. SIAM Journal on Computing 26(5), 1997. https://arxiv.org/abs/quant-ph/9508027
- NIST. “NIST Releases First 3 Finalized Post-Quantum Encryption Standards” (13 agosto, 2024). https://www.nist.gov/news-events/news/2024/08/nist-releases-first-3-finalized-post-quantum-encryption-standards
- Chromium Blog. “Advancing Our Amazing Bet on Asymmetric Cryptography” (Chrome 124). https://blog.google/chromium/advancing-our-amazing-bet-on-asymmetric/
- Apple Security Research. “iMessage with PQ3: The new state of the art in quantum-secure messaging at scale” (2024). https://security.apple.com/blog/imessage-pq3/
- Kret huan Schmidt. “The PQXDH Key Agreement Protocol”, Signal (tlapatlalistli 3, 2023). https://signal.org/docs/specifications/pqxdh/
Itech México, «cyber» ye ce local campa titlaxtlahua para ticcuis ce computadora ica internet ipan ce hora. Cequih catcah cibercafés, pero miec catcah papelerías itech esquina, ica quexquich computadoras itech tlahtzintlan. ↩︎

