Yuyaykuy huk runata hoodieyuqta, achka pantallayuq computadorap ñawpaqninpi tiyachkaqta. Pantallakunapiqa yana pampapi achka q’umir qillqakuna kan, hinaspa wakin barras de progreso huk porcentajeta rikuchichkan. Kaymi películakunapi riqsisqa hackerqa, computadorakunamanta ancha yachaq runa. Enemigo espía kachun utaq gobierno kachun, manam imananchu; yachayninwan hinaspa allin teclakunawan, tukuyninpiqa contrincantenpa computadoranman yaykunqam, hinaspa waqllichinqa. ¿Ichaqa chiqapchu kayqa? ¿Chiqaptachu sapa kutilla kanqa huk ñan, imatapas hackeanapaq?

Huk wasipi k’ullu punkuta yuyaykusunchik. Yachanchikmi chay punkuqa achka runakunata mana yaykuchinchu; ichaqa huk runa ganzúawan cerradurata kicharinman, utaq aswan desesperasqa runa hachawan utaq arietewan kallpawan yaykunman. Fierro punkuwan tikray, hinaspa sopletewan, esmeriladorawan utaq huk explosivowan pakiyta atinkimanpas. Punkup seguridadninta yapaptikiqa, sapa kuti aswan kallpayuq atacay ñanta tariyta atinkiman. ¿Ciberseguridadpipas chiqaptachu chhayna? ¿Algoritmokuna hayk’atapas ñawpaqman purichunku, sapa kutichu kanqa huk ñan paykunata atipanapaq?

Digital pachapiqa manam aswan sinchi bitskunata ruwayta atinchikchu, nitaq aswan kallpawan teclakunata takaspa pakinapaq programakunatapas; amachakunanchikpaqqa matemáticallam kapuwanchik, chay sasa problemakuna, kunan pachapi aswan atiyniyuq computadorakunapas mana allichayta atinkumanchu.

Historiapiqa algoritmokunaqa tikrakuchkanmi. Ñawpaq computadorakunaqa ancha pisi pisillam llamk’aqku. Chayrayku mana llasaq algoritmokunallatam llamk’achiqku; mana chhaynachu kaptinqa, manam allin llamk’ayta atirqankuchu. Pachawantaq chay algoritmokunaqa pakisqa karqanku. Wakinqa pakisqa karqanku computadorakuna ancha atiyniyuq kaspa utqaylla pakiyta atisqankurayku; wakintaq pakisqa karqanku vulnerabilidadkunata tarisqankurayku, matemáticapi atajokuna, algoritmota pasaykuyta atichiqkuna.

Ichaqa kunanqa kapuwanchikmi algoritmokuna, yachasqanchikman hina, kunan computadorakunapas, hamuq computadorakunapas, cuántica computadorakunapas mana pakiyta atinkumanchu. Matemáticaqa ancha sinchiñam, chayrayku atacaq runapaqqa manañam allinchu algoritmokunata pakiyta maskay; aswanpas paykunata muyuyta maskanmi. Kapuwanchikmi algoritmokuna yaqa mana pakiy atina, chayraykutaq aswan hatun vulnerabilidadqa runakunap pantasqankum, punkuta mana llavewan wichqaspa saqiy hina, utaq punku kanan kaqpi huk uchkuta saqiy hina.

Bachilleratopi yachakuchkaptiy, cyberkunapa[1] allin pachanpi, achka runakunapa cuentankunata suwaqku. Paykunaqa internetpa kikinpi kaq pantaymi nispa yuyaqku: allin yachaywan hinaspa achka kapuqkunawan ima cuentatapas suwayta atikunman.

Ñuqaqa kimsa imarayku kasqanta yacharqani:

  1. Cyberpa computadoranpi “recordar mi contraseña” nisqata akllarqanku. Qhipaman chay computadorata llamkachiq huk runaqa mana sasachakuspa yaykurqan.

  2. Contraseñanqa ancha facilmi karqan, chayrayku riqsiq runa tarirqan: paqarisqan p’unchawta utaq allqunpa sutinta churarqan.

  3. Chay computadorapi keylogger karqan. Kay aplicaciónqa llapan ñit’isqa teclakunata qillqan; kayqa yuyasqanchikmanta aswan sapa kuti pasaq.

Chay kimsamanta ñawpaq kaqmi aswan probable karqan. Ichaqa llapankupipas mana allin kaqqa runa utaq llamkachisqan computadoranmi karqan. Servidorqa manam yacharqanchu. Allin ruwasqa serviciopi, huk runa servidorman yaykuspapas, contraseñaqa manam chaypi kanan karqanchu.

Huk ñanlla puriq algoritmokuna

Allin ruwasqa sitiopi cuenta ruwaspaqa, sitioqa manam contraseñaykita waqaychanchu. Huk hash funciónwan chay simimanta yupasqan yupaytam waqaychan.

Huk facil funciónta ruwasunchik. Sapa letraman alfabetopi kasqan yupayta qusunchik: a = 1, b = 2, c = 3, z = 26kama. Huk simipa hashninqa letrankunapa huñusqan yupaymi.

hola → 8 + 15 + 12 + 1 = 36

Huk letrata tikray: horaqa 42ta qun. Huk yupaymi, qhawasqallapi mana patrónniyuqhina; ichaqa patrónniyuqmi.

Kunanqa aswan chaniyuq kaq. “Yupayqa 36mi” nispa willaptiyki, ¿ima simi kasqanta willawayta atinkichu? Yupay yachaywanqa manam. Huñuspaqa willakuyta chinkachinki: manaña ima letrakuna kasqanta nitaq ima ordenpi churakusqankuta yachankichu.

Kay huk ñanlla puriq algoritmokunataqa “funciones hash” ninku. Chaykunawanmi servidores contraseñakunata waqaychanku, utaq chaynatam ruwananku. Huk runa base de datosta suwaptinqa 36ta qhawanqa, ichaqa contraseñaykita mana yachanqachu. Chayrayku simikunata mallinan, huk simi 36ta qunankama.

Ñuqanchikpa facil funciónninchikwanqa chayqa ancha facilmi. “hola” hinaspa "vida"hina sapa kuti rimasqa simikunata malliy: 36ta qunku. Mayqinwanpas cuentaykiman yaykunmanku. Iskay hukniraq yaykuykuna kikin lluqsiyta quptinkuqa “colisión” ninku. Kay algoritmowanqa achka kan: amor, roma, ramo, mora hinaspa pezqa 47ta qunku. Contraseñayki amor kaptinqa, huk runa pezwan yaykunman, iskaynin kikin yupayta qusqanku rayku.

Chayta hark’anapaqqa SHA-256hina algoritmokunata llamkachinku. Kikin yuyaywan llamkanku, ichaqa aswan sasa kanku. Huñuy rantipi, yaykuq bitskunata 64 kuti operacioneswan chapunku. Lluqsiq yupayqa 256 bitsniyuqmi. hola simipa hashninqa kayhinam:

b221d9dbb083a7f33428d7c2a3c3198ae925614d70210e28716ccaa7cd4ddb79

Hatun letrawan qallariq Hola simipa hashninqa kayhinam:

e633f4fc79badea1dc5db970cf397c8248bac47cc3acf9915ba60b5d76b0e88f

Huk letrata tikraptiykiqa llapan hukniraq lluqsiyta tarinki, mana qhawana patrónwan. SHA-256piqa colisiones teoría nisqapi kanku: mana tukukuq simikuna kanmanku, ichaqa lluqsiq yupaykunaqa tukukuq kanku. Ichaqa mana pipas huk colisionta tarirqanchu. Huk hashta hap’ispa chayta quq simita ruwanapaq riqsisqa ñanpas manam kanchu. Kunanqa aswan sasa algoritmokunatam llamkachinku, Argon2 hinaspa bcrypthina. Kaykunaqa a propósito yupanapaq aswan unay kanku, hinaspa azarwan akllasqa rakikunata yapanku, fuerza brutawan atinapaq sasachanankupaq.

Chayqa, sitioqa contraseñaykita mana waqaychaspaqa, ¿imaynataq allinta qillqasqaykita yachan? Tecleasqaykipa hashninta yupan, hinaspa waqaychasqawan tupachin. Kikin kaptinqa, qanmi kanki.

Sitio kikinpas manam contraseñaykita waqaychanchu. Huk llamkaq base de datosta kichaptinqa yupaykunatam qhawan. Base de datosta suwaq runapas yupaykunallatam qhawanqa. Empresa kamachiq utaq gobierno huk ordenwan contraseñaykita mañaptinqa, mana quyta atinkuchu. Manam mana munasqankumantachu: manam maypipas kanchu, hashpa lluqsiyninllam kan. Allin ruwasqa servicioqa mana hayk’aqpas ñawpaq contraseñayki ima kasqanta willasunkichu. Qunqaptiykiqa musuqta ruwanaykipaqmi mañakunqa. Imaraykuchus paykunapas manam yachankuchu ñawpaq contraseñaykita.

Llakiyniyuqtaqa, manam llapankuchu chayta llamkachinku. Huk kuti Telcelpi (Méxicopi huk celular empresa) contraseñayta kutichinapaq ñanta purirqani. Contraseñaytam kasqanmanhina, mana cifrasqa textopi, apachimuwarqanku. ¿Aswan manchachiq imataq karqan? Pisi watakunalla ñawpaqmi karqan.

Ichaqa hukniraq combinacionkunata mallispa atinapaq ñanqa llamkachkanraqmi. Contraseñayki ancha facil kaptinqa, atacaq runa utqayllata tarinman. Chayrayku contraseñaykipa suni kayninqa ancha allinmi. Chaymantaqa huk qillqasqapi rimasunchik.

Yaykuy hinaspa pakay, cifrado nisqa

Mana pipas contraseñaykita tariyta atinanqa hatun waqaychaymi. Ichaqa contraseñaqa huk validaciónllam; código pantayqa chayta saltanman. Kaypim encriptación utaq cifrado yaykun.

Cifrayqa huk willakuyta mana ñawinchay atina kaqman tikraymi, llavenniyuq runalla kichananpaq. Hashmanta hukniraqmi: kaypiqa ñawpaq willakuyman kutiyta atinki, ichaqa llave kaptinlla.

Huk facil algoritmo, Julio Césarhina ñawpaq kaqwan ruwasunchik. Llaveqa huk yupaymi. Cifrayqa alfabetopi sapa letrata chay yupayhina purichiymi. Llave 3wanqa hola krodman tikrakun: h letraqa kman, oqa rman, lqa oman, aqa dman purin. Kutichinapaqqa letrakunata kikin 3 chiqaskunata qhipaman purichinki. Mana llavewanqa krod mana imatapas willakunchu.

Huk misi, laurel coronawan hinaspa puka capawan, huk tablillata qhawachkan, chaypim kachkan cifrasqa willakuy HW WX, EUXWH IRUFH DWWDFN. Qhipanpi Roma rikukun, inti chinkaypi.

¿Waqaychasqachu? Manapuni. 25 llaveslla kan. Krodta qhawaq runa, mana llaveta yachaspaqa, llapanta mallinman. Hukllam ñawinchay atina simita qun: 1wan jqnc, 2wan ipmb, 3wan hola lluqsin. Ñawpaq utaq qhipaman, mallispa hinaspa pantaspa llaveta tarinman.

Chayqa aswan sasata ruwasunchik. Llapanpaq huk yupay rantipi, sapa letrapaq hukniraq yupayta llamkachisunchik: 7, 2, 19 hinaspa 11hina. Kunanqa hola oqelman tikrakun. Atacaq runaqa manaña 25 llavesta mallinchu, aswanqa 26^4ta, yaqa 457 000 combinacionkunata. Ñawpaq kaqmanta aswan waqaychasqa, ichaqa riqsinapaq patrónta tariyta atikun, chaymanta aswan facilta llaveta tariyta. Huk computadorapaqqa kayta ruwananqa pisi tiempollam.

Waqaychasqa cifradokunaqa algoritmopa sasa kayninta hatunchanku, malliywan hinaspa pantaywan llaveta tariy ancha sasa kanankama. AESqa mana letrakunata purichinchu. 128 bitsniyuq bloqueswan llamkan, 14 kuti operacioneswan chapun, 256 bitsniyuq llavewan. Chayqa ancha sasa: manam ima facil llamkachina patrónpas rikukunchu. Sapa llaveta hukmanta hukman malliyllam qhipan. Kaymi willakuyniykikunata, nubepi fotoykikunata hinaspa bancoykiman conexionta waqaychan. Chayrayku huk runa mana allin punkunta cuentaman yaykuspapas, datokuna allin cifrasqa kaptin, mana llavewanqa mana hamut’ay atina qillqakunallata tarinqa.

¿Hayk’a llaves kan? Ñawpaq pukllananchikpiqa 25 karqan. Iskay kaqpiqa 26^4. AES-256piqa huk llave 2^256 hukniraq yupaykunata hap’inman. Huntasqata qillqaspaqa 78 dígitosniyuq yupaymi.

Huk computadorata yuyay, sapa segundopi huk trillón llavesta malliy atiqta: huk 1, qhipanpi 18 cerokunawan. Chayqa kunan mayqin supercomputadorapas ruwananmanta aswan achkami. Llapan llavesta mallinapaqqa yaqa 3.7 × 10^51 watakunatam necesitanman. Universoqa yaqa 13 800 millones watayuqmi. Chayrayku universopa llapan watankunata 10^41 kutimanta aswan suyanayki kanman.

Kunan tecnologíawanqa mana pipas AES-256 cifradota pakiyta atinchu, kay pachapa llapan computadorakunawanpas. Películapi huk hackerta qhawaspa, pisi minutokuna tecleaywan enemigo espiapa hatun cifradonta pakaptin, kunanqa yachanki chayqa huk runa varita apuntaq, “Alohomora” nispa candadota kichaqhina mana chiqap yuyayllam.

Ichaqa hamuq pachapaqqa manam llapanchu seguro. Computadoras cuánticaswanqa wakin ancha akllasqa sasachakuykunata aswan utqayta allinchayta atikunman. Wakin kunan algoritmokunapaqqa, yupay yachaypa sasa kaynin ancha facilman tikrakun.

Llapanku yachasqankukamaqa, manaraq chaypaq hina hatun computadoras cuánticas kanchu. Ichaqa hatun kaptinkupaq kutichiy kanñam. 2024 watapi NISTqa ñawpaq computadoras cuánticasmanta hark’akunapaq ruwasqa criptografía estándareskunata lluqsichirqan. Wakin navegadorkuna hinaspa willakuy appskuna llamkachinkuñam. Llapanman chayananraqmi, ichaqa manam yanqalla suyachkanchikchu; llamkachkanchikmi. Imaynata huk computadora cuántica llamkasqanta hinaspa imaynata chaymanta waqaychakusqanchikta huk qillqasqapi qhawasunchik.

Qhipa qillqasqapiqa makiykipi kaqmanta rimasunchik: contraseñaykikunamanta, hinaspa imarayku huk suni rimayqa aswan allintam waqaychasunki, P@ssw0rd! hina sasa contraseñamantaqa.

Pukyu qillqasqakuna

  1. Méxicopi "el cyber"qa internetniyuq computadorakunata sapa horapaq alquilaq wasimi. Wakin kuti cibercafé karqan, ichaqa achka kuti esquina papelería wasim, ukhunpi pisi computadorakunawan. ↩︎