Tukult jun túul xiib yéetel hoodie, kulukbal tu táan jun p’éel computadora yaan ya’abach pantallas ti’. Ti’ le pantallaso’obo’ yaan ya’ab ya’ax ts’íibo’ob yóok’ol box, yéetel wa jayp’éel barras de progreso ku ye’esiko’ob jun p’éel porcentaje. Le je’ela’ u hacker le películaso’, jun túul máak jach u yojel computadora. Kex u enemigo jun túul espía wa le gobierno, yéetel u experiencia yéetel le teclas tu beelo’, tu ts’ooke’ yaan u yokol ti’ u computadora u enemigo yéetel yaan u loobiltik. Ba’ale’ ¿jach jaaj wa le je’ela’? ¿Jach mantats’ wa yaan jun p’éel tu’ux yaan máax ku páajtal u hackeartik je’el ba’axak?
Wa k tukultik jun p’éel jool naj che’ ti’ jun p’éel naj, k ojel ku k’alik u beel ti’ u ya’abil máak; ba’ale’ yaan máax je’el u páajtal u je’ik le cerradura yéetel jun p’éel ganzúa, wa jun túul máak asab desesperado je’el u páajtal u ch’a’ik jun p’éel báat wa jun p’éel ariete ka okok yéetel muuk’. K’ex yéetel jun p’éel jool naj beeta’an yéetel metal, ka je’el u páajtal a k’asik yéetel jun p’éel soplete, jun p’éel esmeriladora wa jun p’éel explosivo. Mantats’ ken a ya’abkuns u seguridad le jool najo’, je’el u páajtal a kaxtik u láak’ bix u atacarta’al asab muuk’ utia’al a pa’ik le jool najo’. ¿Jach bey wa u yúuchul ti’ le ciberseguridad? ¿Kex ka ma’alobchajak le algoritmos, mantats’ wa yaan jun p’éel bix u páajtal u pa’abal le algoritmos?
Ichil le mundo digital ma’ tu páajtal k beetik bits asab chich, mix programas k’abéet u jaats’al teclas yéetel asab muuk’ utia’al u pa’abal; le ba’ax yaan to’on utia’al k kanáantikbáaj leti’ le matemáticas, problemas jach talamo’ob, mix le computadoras asab muuk’o’ob bejla’e’ ma’ tu páajtal u resolvertiko’ob.
Ichil u historia, le algoritmos ts’o’ok u k’expajalo’ob. Le yáax computadoras jach xáanal u meyajo’ob ka’achij; le beetik k’abéet ka’ach u meyajo’ob yéetel algoritmos ligeros; wa ma’e’, ma’ tu páajtal u meyajo’ob tu beel. Yéetel u máan k’iine’ le algoritmos k’asa’abo’ob. Wa jayp’éele’ k’asa’abo’ob chéen tumen le computadoras ya’abchaj u muuk’ ka páajchaj u k’asiko’ob séeba’an; u láak’o’obe’ tumen kaxta’ab u vulnerabilidades, atajos ti’ matemáticas ku cha’iko’ob u máansa’al le algoritmo.
Ba’ale’ bejla’e’ yaan to’on algoritmos, je’ex k ojelik bejla’e’, ma’ tu páajtal u k’asa’alo’ob tumen le computadoras yaan bejla’e’, mix tumen le ku taalo’obo’, kex le computadoras cuánticas. Ts’o’ok k k’uchul tu’ux le matemáticas jach chich, le beetik ma’ tu yáantik le atacante u kaxtik bix u k’asik le algoritmos; asab ma’alob ti’ leti’ u kaxtik bix u máan tu tséelo’ob. Yaan to’on algoritmos óoli’ ma’ tu páajtal u k’asa’alo’ob, le beetik u asab nojoch talamil leti’ le errores ku beetik máak, je’ex u p’a’atal le jool naj ma’ k’ala’an yéetel llave, wa u p’a’atal jun p’éel jóol ti’ le pak’ tu’ux k’abéet jun p’éel jool naj.
Ka tin xook bachillerato, ti’ le k’iino’ob ka jach ya’ab le cybero’ob[1], ku yookolta’al u cuentas ya’ab máako’ob. Ku tukultiko’ob leti’ jun p’éel talamil yaan ti’ le internet tu juunal: wa a wojel yéetel yaan teech le ba’ax k’abéeto’, ku páajtal a wookoltik je’el ba’ax cuenta’e’.
Teen in wojel yaan óox p’éel ba’al ku páajtal u yúuchul:
-
Tu ts’áaj «recordar mi contraseña» ti’ le computadora tu cybero’. Ka ts’o’oke’, le u láak’ máax tu meyajtaj le computadora ku páajtal u yokol ma’ yéetel talamil.
-
U contraseña jach ma’ talam. Jun túul máax u k’ajóoltmaj tu na’ataj: tu ts’áaj u k’iinil síijil, wa u k’aaba’ u peek’.
-
Yaan jun p’éel keylogger ti’ le computadora: jun p’éel aplicación ku ts’íibtik tuláakal le teclas ku ch’a’abalo’. Le je’elo’ ku yúuchul jach ya’ab, ma’ bey ku tukulta’alo’.
Ti’ le óox p’éelo’, le yáaxo’ leti’ le ku yúuchul jach ya’abo’. Ba’ale’ ti’ tuláakal óox, le punto débil leti’ le usuario wa le computadora tu meyaj ti’. Le servidor mix tu yojel. Yéetel ti’ jun p’éel servicio ma’alob beeta’an, kex yaan máax yok ti’ le servidor, le contraseña ma’ unaj u yantal te’elo’.
Algoritmos ku bin chéen ti’ jun p’éel lado
Ka beetik jun p’éel cuenta ti’ jun p’éel sitio ma’alob beeta’ane’, le sitio ma’ tu ts’áaik a contraseña ichil u base de datos. Chéen ku ts’áaik jun p’éel número ku beetik yéetel jun p’éel función hash.
Ko’ox beetik jun p’éel jach ma’ talam. Ti’ jujump’éel letra k-ts’áaj le número tu kúuchil ti’ alfabeto: a = 1, b = 2, c = 3, tak z = 26. Le hash ti’ jun p’éel t’aano’ leti’ u suma u letras. K-p’atik le ejemplos ti’ español, utia’al ma’ u k’exel le númeroso’.
hola → 8 + 15 + 12 + 1 = 36
K’ex jun p’éel letra: hora ku ts’áaj 42. U láak’ número, ma’ tu chíikbesik u patrón ichil u yáax wilik, ba’ale’ yaan patrón ti’.
Béey tun le ba’al k’abéet a wojelo’. Wa kin wa’alik teech «le número leti’ 36», ¿ku páajtal a wa’alik ten ba’ax t’aan leti’? Ti’ matemáticas, ma’. Yéetel le suma ku sa’atal información: ma’ a wojel ba’ax letras yaan, mix ti’ ba’ax orden yaano’ob.
Le algoritmos ku bin chéen ti’ jun p’éel ladoo’ ku k’aaba’tiko’ob «funciones hash». Yéetel le je’ela’ le servidores ku kanáantiko’ob le contraseñaso’, wa kex beyo’ unaj u beetiko’ob. Wa yaan máax ku yookoltik le base de datos, ku yil 36, ba’ale’ ma’ tu yojel a contraseña. K’abéet u probartik t’aano’ob tak u yil jun p’éel ku ts’áaj 36.
Le talamilo’ leti’ yéetel le función k-beetmajo’, jach ma’ talam. Tukle t’aano’ob ku meyajta’al ya’ab téen bey «hola» yéetel «vida»: le ka’ap’éelo’ ku ts’áajo’ob 36, yéetel je’el makalmáake’ ku páajtal u yokol ti’ a cuenta. Wa ka’ap’éel entradas ma’ juntak ku ts’áaj juntak resultado, ku k’aaba’tik colisión. Yéetel le algoritmoa’ yaan ya’ab: amor, roma, ramo, mora yéetel pez ku ts’áajo’ob 47. Wa a contraseña leti’ amor, máak ku páajtal u yokol yéetel pez, tumen ku ts’áajo’ob juntak resultado.
Utia’al ma’ u yúuchul le je’elo’, ku meyajtiko’ob algoritmos bey SHA-256, ku meyaj bey le idea je’ela’ ba’ale’ jach ya’ab u talamil. Ma’ chéen jun p’éel suma: ku xa’ak’tik le bits ti’ entrada ichil 64 rondas ti’ operaciones, ka ku jóok’ol jun p’éel número ti’ 256 bits. Bey u ye’esikubáaj le hash ti’ hola:
b221d9dbb083a7f33428d7c2a3c3198ae925614d70210e28716ccaa7cd4ddb79
Yéetel bey le hash ti’ Hola, ka ku káajal yéetel letra mayúscula:
e633f4fc79badea1dc5db970cf397c8248bac47cc3acf9915ba60b5d76b0e88f
Ka k’exik jun p’éel letra, ka ku jóok’ol jun p’éel resultado jach u láak’, ma’ tu chíikbesik jun p’éel patrón. Ti’ SHA-256, le colisiones yaan ti’ teoría: ma’ yaan u xuul le t’aano’ob ku páajtal u beta’al, ba’ale’ yaan u xuul le resultadoso’. Ba’ale’ mixmáak yilmaj mix jun p’éel. Mix yojéela’an jun p’éel bej utia’al u ch’a’abal jun p’éel hash ka u beta’al jun p’éel t’aan ku ts’áaj le hash je’elo’. Béey tun ku meyajtiko’ob algoritmos jach ya’ab u talamil bey Argon2 yéetel bcrypt. U cálculo jach xaan, tumen beyo’ k’abéet, yéetel ku ts’áajo’ob partes aleatorias utia’al u talamtal u na’ata’al yéetel fuerza bruta.
¿Bix tun u yojel le sitio wa a ts’íibtaj a contraseña tu beel, wa ma’ tu ts’áaik ichil u base de datos? Ku beetik le hash ti’ le ba’ax a ts’íibtajo’ ka ku ketik yéetel le hash u kanáantmajo’. Wa keet, teech.
Le sitio ma’ tu ts’áaik a contraseña ichil u base de datos. Wa jun túul empleado ku je’ik le base de datos, ku yil números. Wa máak ku yookoltik, bey xan. Wa u director le empresao’, wa jun p’éel gobierno yéetel jun p’éel orden, ku k’áat le contraseña, ma’ u páajtal u ts’a’abal. Ma’ tumen ma’ u k’áat u ts’áaj: ma’ yaan te’elo’, chéen yaan le resultado ti’ hash. Jun p’éel servicio ma’alob beeta’an mix bik’in ku ya’alik teech ba’ax a contraseña. Wa a tu’ubsaj, k’abéet a beetik jun p’éel túumben, tumen kex le servicioo’ ma’ tu yojel ba’ax le yáax contraseña.
Ba’ale’ ma’ tuláakal ku beetiko’ob beyo’. Jun téen tin beetaj le ba’ax k’abéet utia’al in ch’a’ik tu ka’atéen in contraseña ti’ Telcel: tu túuxtaj ten in contraseña, bey u yanilo’, ti’ texto plano. ¿Ba’ax le jach sahkilil ti’? Úuch chéen jay p’éel ja’abo’ob paachil.
Ba’ale’ u probartik ya’ab combinaciones tak u kaxta’al le contraseña, láayli’ ku meyaj. Wa a contraseña jach ma’ talam, jun túul atacante ku páajtal u na’atik séeb. Le beetik k’abéet u chowakil a contraseña. Le je’elo’ k-ts’íibtik ti’ u láak’ publicación.
Acceso yéetel cifrado
Wa mixmáak ku páajtal u ch’a’ik a contraseña, jach ma’alob utia’al a to’okol. Ba’ale’ le contraseña chéen jun p’éel validación, yéetel jun p’éel error ti’ código ku páajtal u p’atik paachil. Te’ela’ ku káajal le encriptación wa cifrado.
Cifrar leti’ u k’exel jun p’éel mensaje utia’al ma’ u páajtal u xookol, ka chéen ku páajtal u descifrar yéetel jun p’éel llave. Ma’ bey le hash: te’ela’ ku páajtal a suut ti’ le yáax mensaje, ba’ale’ chéen wa yaan teech le llaveo’.
Ko’ox yil u láak’ algoritmo ma’ talam, jach úuchben bey Julio César. Le llaveo’ leti’ jun p’éel número, le cifrado leti’ u péeksa’al jujump’éel letra le número ti’ kúuchilo’ob ti’ alfabeto. Yéetel llave 3, hola ku k’expajal krod: h ku bin ti’ k, o ti’ r, l ti’ o, a ti’ d. Utia’al a suut, ka péeksik le letras paachil le óox kúuchilo’. Wa ma’ yaan le llaveo’, krod ma’ táan u ya’alik ya’ab.

¿Yaan seguridad ti’? Mix jun. Chéen yaan 25 llaves. Máax ku yil krod yéetel ma’ u yojel le llaveo’, ku páajtal u probartik tuláakal. Chéen jun p’éel ku ts’áaik ba’al ku páajtal u xookol: yéetel 1 ku jóok’ol jqnc, yéetel 2 ipmb, yéetel 3 hola. Ti’ u k’iinile’ ku yil le llaveo’ yéetel prueba yéetel error.
Ko’ox beetik jach talam. Ma’ chéen jun p’éel número utia’al tuláakal, ba’ale’ jun p’éel u láak’ número utia’al jujump’éel letra: 7, 2, 19 yéetel 11. Béey tun hola ku k’expajal oqel. Le atacante ma’ táan u probartik 25 llaves, ba’ale’ 26^4, óoli’ 457 000 combinaciones. Jach ya’ab u seguridad ke le yáaxo’, ba’ale’ ku páajtal u yila’al jun p’éel patrón ku k’ajóolta’al, yéetel le je’elo’ ku beetik ma’ u talamtal u na’ata’al le llaveo’. Jun p’éel computadora ku beetik ma’ ya’ab k’iin.
Le cifrados yaan seguridad ti’ob ku ts’áajo’ob ya’ab u talamil le algoritmoo’, tak u jach talamtal u na’ata’al le llaveo’ yéetel prueba yéetel error. AES ma’ tu péeksik letras: ku meyaj yéetel bloques ti’ 128 bits, ku xa’ak’tik ichil 14 rondas ti’ operaciones, yéetel jun p’éel llave ti’ 256 bits. Jach talam, ma’ tu chíikbesik jun p’éel patrón utia’al u ch’a’abal, chéen ku páajtal u probartik jujump’éel llave. Leti’ ku to’okol a mensajes, a fotos ti’ nube yéetel a conexión yéetel banco. Le beetik, kex yaan máax yok ti’ jun p’éel cuenta tumen jun p’éel jool ma’ tu beel, wa le datos jach ma’alob cifrados yéetel ma’ yaan le llaveo’, chéen ku yil ruido.
¿Jay p’éel llaves yaan? Ti’ le yáax jugueteo’ 25. Ti’ le ka’ap’éelo’, 26^4. Ti’ AES-256, jun p’éel llave ku páajtal u ch’a’ik 2^256 valores. Wa a ts’íibtik le número tu láakal, yaan 78 dígitos ti’.
Tukle jun p’éel computadora ku páajtal u probartik jun trillón de llaves ti’ jun segundo: jun p’éel 1 yéetel 18 ceros. Le je’elo’ jach ya’ab ke le ba’ax ku páajtal u beetik je’el ba’ax supercomputadora yaan bejla’e’. Utia’al u probartik tuláakal, ku k’abéet óoli’ 3.7 × 10^51 ja’abo’ob. Le universo yaan óoli’ 13 800 millones de ja’abo’ob ti’. K’abéet a páa’tik u edad tu láakal máanal 10^41 téen.
Yéetel le tecnología yaan bejla’o’, mixmáak ku páajtal u k’asik le cifrado AES-256, mix yéetel tuláakal le computadoras ti’ yóok’ol kaabo’. Wa ti’ jun p’éel película ka wilik jun túul hacker ku k’asik u cifrado avanzado jun túul espía enemigo chéen tumen ku ts’íib jay p’éel minutos, béey tun a wojel bey jun p’éel fantasía: bey máax ku je’ik jun p’éel candado yéetel jun p’éel varita ka ku ya’alik «Alohomora».
Ba’ale’ ma’ tuláakal to’okol utia’al le k’iino’ob ku taalo’. Yéetel computadoras cuánticas, yaan problemas jach específicos ku páajtal u solvertik jach séeb. Utia’al wa jayp’éel algoritmos yaan bejla’o’, le talamil matemáticoo’ ku k’expajal jun p’éel ba’al ma’ talam.
Tak le ba’ax yojéela’an tumen máak, ma’to’ yaan computadoras cuánticas jach nojoch utia’al le je’elo’. Ba’ale’ yaan ba’ax ts’o’ok u beeta’al utia’al le k’iin ken yanchajako’ob. Ti’ 2024 NIST tu jóok’saj le yáax estándares ti’ criptografía betbil utia’al u to’okol ti’ u ataques le computadoras cuánticaso’. Wa jayp’éel navegadores yéetel apps ti’ mensajería ku meyajtiko’ob beyo’. K’abéetto’ u yantal ti’ tuláakal, ba’ale’ ma’ táan k-páa’tik chéen; táan k-meyaj. Bix u meyaj jun p’éel computadora cuántica yéetel bix u páajtal k-to’okol ti’ u ataques, k-ts’íibtik ti’ u láak’ publicación.
Ti’ le publicación ku taalo’ k-ts’íibtik ba’ax je’el u páajtal a beetike’: a contraseñas, yéetel ba’ax beetik jun p’éel frase chowak ku to’okol teech jach ma’alob ke jun p’éel contraseña talam bey P@ssw0rd!.
Tu’ux táakpaj le informacióno’
- NIST. FIPS 180-4: Secure Hash Standard (SHS). https://csrc.nist.gov/pubs/fips/180-4/upd1/final
- NIST. FIPS 197: Advanced Encryption Standard (AES). https://csrc.nist.gov/pubs/fips/197/final
- Biryukov, Dinu, Khovratovich yéetel Josefsson. RFC 9106: Argon2 Memory-Hard Function for Password Hashing and Proof-of-Work Applications (2021). https://www.rfc-editor.org/info/rfc9106
- Provos yéetel Mazières. “A Future-Adaptable Password Scheme” (bcrypt). USENIX Annual Technical Conference, 1999. https://www.usenix.org/conference/1999-usenix-annual-technical-conference/future-adaptable-password-scheme
- Planck Collaboration. “Planck 2018 results. VI. Cosmological parameters”. Astronomy & Astrophysics 641, A6 (2020). https://arxiv.org/abs/1807.06209
- Shor, P. W. “Polynomial-Time Algorithms for Prime Factorization and Discrete Logarithms on a Quantum Computer”. SIAM Journal on Computing 26(5), 1997. https://arxiv.org/abs/quant-ph/9508027
- NIST. “NIST Releases First 3 Finalized Post-Quantum Encryption Standards” (13 ti’ agosto ti’ 2024). https://www.nist.gov/news-events/news/2024/08/nist-releases-first-3-finalized-post-quantum-encryption-standards
- Chromium Blog. “Advancing Our Amazing Bet on Asymmetric Cryptography” (Chrome 124). https://blog.google/chromium/advancing-our-amazing-bet-on-asymmetric/
- Apple Security Research. “iMessage with PQ3: The new state of the art in quantum-secure messaging at scale” (2024). https://security.apple.com/blog/imessage-pq3/
- Kret yéetel Schmidt. “The PQXDH Key Agreement Protocol”, Signal (3 u k’eexil, 2023). https://signal.org/docs/specifications/pqxdh/
Ti’ México, «cyber» leti’ jun p’éel kúuchil tu’ux ka bo’otik u meyaj jun p’éel computadora yéetel internet ti’ jujump’éel hora. Yaan k’iin leti’ jun p’éel cibercafé, ba’ale’ ya’ab téen leti’ le papelería ti’ esquina, yéetel jay p’éel computadoras tu paach. ↩︎

