Mínimo 8 letras, jun p’éel mayúscula, jun p’éel número, jun p’éel carácter especial, jun p’éel jeroglífico, jun p’éel nota musical yéetel u k’i’ik’el jun túul unicornio. Ka wojel le je’ela’; tuláakal to’on k-beetmaj meyaj yéetel requisitos jach ridículos ka t-beetaj jun p’éel contraseña. ¿Ba’ax beetik jach talam?

U tuukul máak k’e’expaj ti’ ya’abach míil ja’abo’ob utia’al u kaxtik patrones ichil jun p’éel universo yaan ya’abach ruido ti’. Jach ma’ talami’; wa kin ts’íibtik :), yaan a wilik jun p’éel ich ku che’ej, kex chéen ka’ap’éel puntos yéetel jun p’éel línea xot’ol. Ta wilaj jun p’éel patrón tu’ux chéen yaan ka’ap’éel caracteres. Yéetel ti’ u láak’ lado bey xan; wa kin wa’alik teech ka a beet wa ba’ax túumben, je’el u páajtal xan a beetik yéetel jun p’éel patrón.

A firmae’ yaan jun p’éel patrón ti’. A wojel ba’ax líneas k’abéet a beetik yéetel bix u tsoolil, le beetik mantats’ ku jóok’ok bey u yáaxe’. Bejla’e’ yóotej a beetik jun p’éel firma mina’an patrón ti’. Jach je’el u páajtal a péeksik a k’ab bey zigzag yéetel a beetik círculos, óoli’ mantats’ ti’ jun p’éel lado.

Je’ex t-ilik ti’ le publicación máaniko’, le seguridado’ k’abéet ba’alo’ob ma’ tu páajtal u yojéelta’al táanil yéetel talam u kaxta’al. To’on máako’ob k-beetik le ba’ax ma’ beyo’. K’abéet k-k’a’ajsik k-contraseña, le beetik k’abéet k-beetik ma’ talam u k’a’ajsa’al. K-meyajtik u k’iinil k-síijil, u k’aaba’ k-mascota, u k’aaba’ k-artista ku jach yaabiltik wa, ba’ax jach ma’ ma’alobi’, t’aano’ob je’el bix contraseña.

Le beetik, ka’ach tu káajbal le ja’abo’ob 2000, yéetel jun p’éel nojoch óotil utia’al ma’ u yúuchul le je’elo’, le ajkaambalo’ob ti’ ciberseguridad tu k’áato’ob ka yanak reglas ku ts’áak u talamil, je’el bix mayúsculas, números yéetel símbolos. U yojelo’ob le hackerso’ yáax ku probarko’ob le ba’ax tuláakal máak u yojel, le beetik jun p’éel contraseña asab talam asab talam u kaxta’al.

Jun p’éel t’aan ma’ tu chukik

Ko’ox káajsik yéetel jun p’éel contraseña chéen jun p’éel t’aan yaan ti’. U ka’ap’éel edición u diccionario Oxford yaan ti’ entradas utia’al 171 476 t’aano’ob ku meyajta’al bejla’e’ ti’ inglés. Jun túul máak ku t’aan inglés u yojel jach mantats’ ma’ ya’ab, óoli’ 42 000 je’ex u ya’alik jun p’éel estudio ti’ 2016, yéetel ti’ jun p’éel tsikbal chéen k’abéet óoli’ 3 000 familias ti’ t’aano’ob utia’al u ts’áak asab ti’ 95 % ti’ le ba’ax ku ya’aliko’, je’ex u ya’alik le lingüista Paul Nation. Utia’al k-cuentas yaan k-ch’a’ik le 2 048 t’aano’ob asab ku meyajta’alo’ob. Leti’e’ jun p’éel número ma’alob utia’al jun p’éel computadora, tumen 2 048 = 211, le beetik jujump’éel t’aan ti’ le listao’ je’el u k’a’ajóolta’al yéetel jun p’éel número ti’ 11 bits.

¿Jayp’éel k’iin k’abéet ti’ jun p’éel computadora utia’al u probartik tuláakal? Ti’ 2026, Hive Systems, jun p’éel empresa ti’ ciberseguridad, tu bo’otaj u meyaj 16 tarjetas gráficas RTX 5090 yéetel tu p’isaj 138 675 intentos ti’ jun segundo yéetel contraseñas ts’a’aban yéetel bcrypt, jun p’éel algoritmo ku meyaj chaambel a propósito, je’ex t-ya’alaj ti’ le publicación máaniko’.[1]

171 476 t’aano’ob   ≈ 1.2 segundos
 42 000 t’aano’ob   ≈ 0.3 segundos
  2 048 t’aano’ob   ≈ 0.01 segundos

Bejla’e’ ko’ox k’áatik jun p’éel mayúscula, jun p’éel número yéetel jun p’éel carácter especial. Jach jaaj, ya’abach máako’ob ku ts’áako’ob le mayúscula tu káajbal yéetel le número yéetel le símbolo tu ts’ook, le beetik bey ku beeta’al le cálculoo’.

mayúscula   mantats’ tu káajbal          1
número      dígitos 0 tak 9             10
símbolo     u símbolos le teclado       32
tsoolil     número wa símbolo yáax       2

1 × 10 × 32 × 2 = 640 ti’ jujump’éel t’aan
2 048 × 640 = 1 310 720   ≈ 9 segundos

Tuláakal le reglaso’ tu k’exo’ob jun p’éel contraseña ku lúubul ti’ 0.01 segundos ti’ jun p’éel ku lúubul ti’ 9. K’abéet 640 téenak asab k’iin, ba’ale’ utia’al jun túul máak u k’áat u yokol ti’ a cuenta, u páa’tik 9 segundos ma’ talami’.

Le tiempos je’ela’ ti’ Hive, jun p’éel computadora ti’ bejla’e’. Ti’ 2004, ka’ach le NIST, u instituto ti’ estándares ti’ Estados Unidos, tu ya’alaj ti’ u guía ti’ autenticación ka xa’ak’ta’ak minúsculas, mayúsculas yéetel símbolos, jun p’éel Pentium 4 ti’ le ja’abo’ob je’elo’ ku probartik óoli’ 10 000 contraseñas ti’ jun segundo yéetel md5crypt, u hash ti’ contraseñas ti’ ya’abach sistemas ti’ le k’iino’ob je’elo’.

1 310 720 ÷ 10 000 ti’ jun segundo  ≈ 2 minutos

Kex ti’ le k’iino’ob je’elo’, ma’ talam ka’achi’; jun p’éel computadora ti’ naj chéen k’abéet ti’ ka’ap’éel minutos.

Le chowako’ ku ts’áanchaktik le ma’ suuko’

T-ilaj bix u yáantaj le complejidad. ¿Yéetel u chowakil? Wa k-ch’a’ik k-lista ti’ 2 048 t’aano’ob, jujump’éel t’aan ka a ts’áa ku ya’abtal le combinaciones yéetel 2 048.

Jun p’éel barco vikingo jach chowak, yéetel ya’abach miiso’ob ku péeksiko’ob remos yéetel jun túul capitán ku ye’esik tu táan, ku bin ka’ach ku bin k’iin tu’ux yaan jun túul miis yéetel jun p’éel sombrero de copa yéetel frutas yéetel goggles, ku sajaktal yéetel ku líik’sik u k’ab ichil jun p’éel chan barco je’el bix jun túul pato yéetel jun p’éel ya’ax moño.

1 t’aan    2 048                                  ≈ 0.01 s
2 t’aan    2 048^2 ≈ 4.2 × 10^6   (7 dígitos)     ≈ 30 segundos
3 t’aan    2 048^3 ≈ 8.6 × 10^9   (10 dígitos)    ≈ 17 horas
4 t’aan    2 048^4 ≈ 1.8 × 10^13  (14 dígitos)    ≈ 4 ja’abo’ob

Utia’al jun túul atacante, u páa’tik 30 segundos ma’ mixba’al. U páa’tik 17 horas k’abéet u jach k’áat. Ba’ale’ u páa’tik 4 ja’abo’ob chéen ma’alob wa jach k’abéet ti’ le contraseñao’, yéetel ti’ tuláakal le k’iino’ob je’elo’ je’el u páajtal u kaxtik u láak’ bej asab ma’alob utia’al u ch’a’ik le ba’ax u k’áato’.

Óox p’éel t’aano’ob chéen yéetel minúsculas asab ya’ab k’iin ku muuk’tiko’ob le atacanteo’ ke jun p’éel t’aan yéetel mayúscula, número yéetel carácter especial. Le mayúscula, le número yéetel le símbolo ku nojochkuntiko’ob le base; wa ka ts’áak asab t’aano’ob ku nojochkuntik le exponente, yéetel le exponente asab ya’ab ku k’exik le resultado.

Je’ex a wilik, jun p’éel contraseña chowak asab ma’alob ke jun p’éel compleja, le beetik le normas ti’ bejla’e’ ma’ tu k’áatiko’ob mayúsculas, números mix símbolos. Ti’ 2017, le NIST ku ya’alik ma’ k’abéet u k’áata’al le mezclas je’elo’, yéetel ti’ 2025 ku ya’alik ma’ u páajtal u beeta’al obligatorio. Bejla’e’ ku k’áatik chowakil, mínimo 15 caracteres wa chéen le contraseña ku kanáantik le cuenta.

Ti’ 2011, le cómic xkcd #936 tu comparartaj ka’ap’éel contraseñas, jun p’éel compleja yéetel u láak’ chowak. Tu p’isaj yéetel bits, je’ex ku p’isa’al u nojochil jun p’éel llave; jujump’éel bit ka a ts’áa ku beetik ka’atéen asab ya’ab le combinaciones.

Jun p’éel cómic ti’ xkcd ti’ ka’ap’éel filas. Ka’anal, le contraseña Tr0ub4dor&3 xet’a’an ti’ cajas ti’ bits, óoli’ 28, yéetel jun túul máak ma’ tu páajtal u k’a’ajsik. Yáanal, le frase correct horse battery staple, kanp’éel t’aano’ob ti’ 11 bits, óoli’ 44, yéetel jun túul tsíimin ku paktik jun p’éel grapa nak’a’an ti’ jun p’éel batería.

Cómic ti’ Randall Munroe, xkcd #936, yéetel licencia CC BY-NC 2.5. Traducción ti’ Pailebot Logbook.

U traducción le cómico’

Ka’anal, Tr0ub4dor&3 ku xet’ik ti’ jun p’éel t’aan ma’ ya’ab u meyajta’al (16 bits), mayúscula wa ma’ (1), k’eexo’ob ku beeta’al mantats’ (3), jun p’éel signo ti’ puntuación (4), jun p’éel número (3), u tsoolil (1), óoli’ 28 bits; yéetel jun míil intentos ti’ jun segundo, 228 k’abéet 3 k’iino’ob. Leti’e’ jun p’éel ataque je’el u páajtal u yúuchul ti’ jun p’éel servicio web ma’ muuk’a’an; asab séeb u kaxta’al jun p’éel hash ookla’an, ba’ale’ ma’ le je’elo’ k’abéet u tuukul le usuario ti’ jujump’éel k’iin. Talam u k’a’ajsa’al («¿Trombón wa? Ma’, Troubador. ¿Yéetel jun p’éel o leti’e’ jun p’éel cero? ¿Yéetel yaan jun p’éel símbolo…?»), ma’ talam u kaxta’al.

Yáanal, kanp’éel t’aano’ob tuláakal máak u yojel, jóok’sa’an al azar, 11 bits jujump’éel, óoli’ 44 bits; yéetel jun míil intentos ti’ jun segundo, 244 k’abéet 550 ja’abo’ob. Talam u kaxta’al, yéetel utia’al u k’a’ajsa’al ts’o’ok a kanik («Le je’ela’ jun p’éel grapa ti’ batería», ku ya’alik le tsíimino’. «¡Jaaj!»).

Yáanal xan, «Ts’o’okole’ 20 ja’abo’ob meyaj, t-kaansaj tuláakal máak ka u meyajto’ob contraseñas talam u k’a’ajsa’al tumen máako’ob, ba’ale’ ma’ talam u kaxta’al tumen computadoras».

Le yáaxo’, Tr0ub4dor&3, ku chíikpajal al azar, ba’ale’ beeta’an je’ex jun túul máak ka u beetej, yéetel Troubador (trovador), jun p’éel t’aan ti’ inglés, yéetel wa jayp’éel trucos ku na’ata’al. Randall Munroe ku ts’áak 16 bits ti’ le t’aano’, je’ex wa ku taal ti’ jun p’éel lista ti’ óoli’ 65 000 t’aano’ob ma’ ya’ab u meyajta’al (216 = 65 536).

t’aan base       Troubador   16 bits
mayúscula        T            1 bit
k’eexo’ob        0  4         3 bits
símbolo          &            4 bits
número           3            3 bits
tsoolil          &3           1 bit
                            ────────
                             28 bits

Leti’e’ 268 millones ba’alo’ob je’el u páajtalo’ob, óoli’ 32 minutos yéetel u máquina Hive.

U ka’ap’éel contraseña le cómico’ leti’e’ kanp’éel t’aano’ob ti’ inglés, correct (jaaj), horse (tsíimin), battery (batería) yéetel staple (grapa).

correct horse battery staple

Le je’ela’ ts’o’ok k-beetik u cuenta. Le cómico’ ku ts’áak 11 bits ti’ jujump’éel t’aan, je’ex jun p’éel t’aan ti’ k-lista ti’ 2 048, tumen 2 048 = 211.

correct   horse   battery   staple
  11    +  11   +   11    +   11    = 44 bits
yéetel u máquina Hive     ≈ 4 ja’abo’ob

Kanp’éel ja’abo’ob ku chíikpajal ya’ab, ba’ale’ le computadoras ku ma’alobtalo’ob. T-ilaj le t’aan yéetel mayúscula, número yéetel símbolo, ti’ 2004 k’abéet ka’ach 2 minutos yéetel bejla’e’ chéen 9 segundos, óoli’ 14 téenak asab séeb. Wa ti’ le 20 ja’abo’ob ku taalo’ob ku yúuchul tu ka’atéen beyo’, le 4 ja’abo’ob je’el u yéemel tak óoli’ 3.5 winalo’ob.

Wa ka ts’áak asab t’aano’ob, jach séeb ku nojochtal; le Electronic Frontier Foundation ku ya’alik ka k-meyajt wakp’éel ti’ jun p’éel lista ti’ 7 776, yéetel u séebil Hive ka u muuk’tiko’ob óoli’ 50 000 millones ja’abo’ob, wa le t’aano’ob ku jóok’ol al azar. ¿Ba’ale’ wa ma’ t’aano’obi’, wa 28 caracteres je’el u páajtal a ts’íibtik, jóok’sa’an al azar, chéen jayp’éel yaan ti’ le fraseo’?

correct   horse   battery   staple
   7    +   5   +    7    +   6     = 25 letras
                       + 3 espacios = 28 caracteres

26 minúsculas + 26 mayúsculas
+ 10 dígitos + 32 símbolos + 1 espacio
= 95 caracteres ≈ 6.57 bits jujump’éel

28 × 6.57 ≈ 184 bits
yéetel u máquina Hive     ≈ 5 × 10^42 ja’abo’ob (43 dígitos)

Leti’e’ 140 bits asab, óoli’ 1.4 × 1042 téenak asab combinaciones, jun p’éel número yaan 43 dígitos ti’. ¿Yéetel wa bits completamente al azar, ma’ chéen le ba’ax je’el u páajtal a ts’íibtiko’? Jun p’éel computadora ku ts’áak cada carácter ichil jun p’éel byte ti’ 8 bits.

28 caracteres × 8 bits = 224 bits
yéetel u máquina Hive     ≈ 6 × 10^54 ja’abo’ob (55 dígitos)

U láak’ 40 bits, jun billón téenak asab. Ti’ le ka’ap’éel ba’alo’oba’, kex jun p’éel computadora 14 téenak asab séeb ma’ tu k’exik mixba’al; le ja’abo’ob je’elo’ láayli’ asab ya’ab ke u edad le universo, óoli’ 13 800 millones ja’abo’ob.

Cha’ ka u beet le computadora

Jun p’éel frase chowak ma’alob, ¿ba’ale’ jayp’éel k’abéet? Je’ex u ya’alik NordPass, ti’ 2026 jun túul máak yaan ti’ óoli’ 120 contraseñas personales yéetel 67 ti’ u meyaj. Tuláakal k’abéet u jela’anil. ¿Ka k’a’ajsik Telcel, jun p’éel empresa ti’ celulares ti’ México, tu túuxtaj ten in contraseña ti’ texto plano? Wa ka meyajtik le contraseña je’ela’ ti’ ya’abach tu’ux, chéen k’abéet jun p’éel servicio ka u beet jun p’éel k’eban beyo’ utia’al ka u yokol le atacanteo’ ti’ tuláakal a cuentas.

¿Máax je’el u páajtal u k’a’ajsik 120 frases jela’an? K-ojel je’el u páajtal k-k’a’ajsik u t’aan películas, poemas yéetel u letras canciones, ba’ale’ k-k’a’ajsiko’ob tumen yaan jun p’éel patrón ti’ob yéetel xan tumen ka’a ka’atéen k-u’uyiko’ob. A canción ka jach yaabiltik ts’o’ok a wu’uyik ya’abach ciento téenak, ba’ale’ jun p’éel contraseña ma’ ya’ab ka ts’íibtik, wa ma’ usuario ti’ Linux ku ts’íibtik ti’ terminal ken u meyajt sudo.

Le beetik, jun p’éel gestor ti’ contraseñas jach ma’alob. Ku kanáantik tuláakal a contraseñas yéetel chéen k’abéet a k’a’ajsik jun p’éel, u ti’al le gestoro’.

¿Yéetel wa le gestoro’ ku k’a’ajsik, ba’ax utia’al a kanáantik frases ma’ talam u k’a’ajsa’al? T-ilaj le caracteres al azar asab ma’alob ke jun p’éel frase; le problema leti’e’ ma’ tu páajtal k-k’a’ajsiko’ob. Le beetik, u bej asab ma’alob utia’al a meyajtik jun p’éel gestor leti’e’ a cha’ik ka u beet contraseñas completamente al azar, kex ma’ tu páajtal a k’a’ajsiko’ob.

Sáansamal ka meyajtik llaves ti’ 128 wa 256 bits completamente al azar, yéetel ma’ ta yéeyaj mix jun p’éel. Utia’al a wojéeltik, comparartik yéetel caracteres je’el u páajtal a ts’íibtik.

128 bits   2^128 ≈ 3.4 × 10^38 (39 dígitos)
           95^20 ≈ 3.6 × 10^39 (40 dígitos)   →  20 caracteres

256 bits   2^256 ≈ 1.2 × 10^77 (78 dígitos)
           95^39 ≈ 1.4 × 10^77 (78 dígitos)   →  39 caracteres

K’abéet a ts’íibtik 20 wa 39 caracteres al azar utia’al ka yanak ti’ob le muuk’ je’elo’.

Ken a wokol ti’ jun p’éel sitio yéetel HTTPS, a navegador yéetel le servidoro’ ku ts’áako’ob ichilo’ob jun p’éel llave ti’ 128 wa 256 bits. Jela’an ti’ le ku meyajtiko’ob u láak’ navegadores ku yokolo’ob ti’ le servidor je’elo’, yéetel jujump’éel conexión ku beetik jun p’éel túumben.[2] Wa yaan máax ku ch’a’ik le datos chúumuk bej, k’abéet u kaxtik le llave je’elo’. Kex u máquina Hive ka u probart llaves, ma’ contraseñas, jun p’éel llave ti’ 128 bits ka k’abéetchaj óoli’ 700 millones téenak u edad le universo, yéetel jun p’éel ti’ 256 bits, asab ti’ 1047 téenak.[3]

Ken a wokol ti’ jun p’éel wifi yéetel WPA2, je’el u páajtal ta ts’íibtaj jun p’éel contraseña, ta escanearta jun p’éel QR wa ta peech’aj u botón WPS. Ba’ale’ le contraseña je’elo’ ma’ leti’ ku cifrartik a mensajes. Ken u conectarta’al, a dispositivo yéetel le router jujuntúul ku yéeyik jun p’éel número al azar ti’ 256 bits yéetel, yéetel le je’elo’ob yéetel le contraseñao’, ku beetiko’ob jun p’éel llave ti’ 128 bits chéen utia’al te’ex ka’atúulo’.[4] U láak’ dispositivos ti’ le red yaan ti’ob le contraseña je’elo’, ba’ale’ mina’an ti’ob le llave je’elo’.

Ken a reiniciart a celular, ku k’áatik teech a PIN ti’ 6 dígitos táanil ti’ u cha’ik a meyajtik a wiich wa u chíikul a k’ab. Le dígitos je’elo’ ma’ leti’ le llave ku cifrartik a datos. Ti’ jun p’éel celular túumben, a PIN ku xa’ak’ta’al yéetel jun p’éel llave al azar ts’a’aban ti’ u chip ti’ seguridad le celularo’, jun p’éel chip chéen utia’al criptografía, yéetel te’elo’ ku jóok’ol le llave ti’ 256 bits ku kanáantik a datos.[5] Kex yaan máax ka u copiart tuláakal a datos ti’ u láak’ computadora, ma’ tu páajtal u descifrartik chéen yéetel le PIN; k’abéet xan ti’ u chip ti’ seguridad a celular, yéetel a celular chéen ku cha’ik a probartik jayp’éel téenak. Ti’ u láak’ publicación yaan k-t’aan ti’ le llaves je’elo’oba’.

Mina’an contraseña

Ts’o’okole’ tuláakal le je’ela’, ku chíikpajal ma’ k’abéet a beetik a contraseñas, le beetik bejla’e’ u k’áato’ob u luk’sikubo’ob. Le passkeys ku tu’uxtik le tuukul je’ela’. A dispositivo ku beetik al azar ka’ap’éel llaves, ya’abach téen ti’ 256 bits; le privada ku p’áatal teech yéetel le sitio chéen yaan ti’ le pública. Utia’al a wokol, le sitio ku túuxtik jun p’éel prueba yéetel a dispositivo ku firmartik. Ts’o’ok a meyajtiko’ob ya’ab téen; leti’e’ ken jun p’éel sitio u ye’esik teech jun p’éel QR, ka escanearte yéetel a celular yéetel ts’o’ok a wokol, ma’ ta ts’íibtaj mix jun p’éel contraseña.

Jun túul miis pirata yéetel jun p’éel chak pañuelo ku escaneartik yéetel u celular le código QR nak’a’an ti’ jun p’éel caja ti’ tesoro ichil jun p’éel aktun ku sáasilkunta’al.

Utia’al a meyajtik le llave je’elo’ chéen k’abéet jun p’éel PIN kóom, u chíikul a k’ab, a wiich, u patrón a celular wa jun p’éel llave ti’ USB wa NFC. U PIN Windows Hello bey xan; mix jun p’éel servidor ku yilik, ku meyajta’al waye’ ti’ u chip ti’ seguridad a computadora, le TPM, utia’al u ch’a’ik le chowak llave.

Ya’abach empresas ts’o’ok u ts’áako’ob u páajtal u yokol máak mina’an contraseña. Ti’ 2025, le túumben cuentas ti’ Microsoft ku beeta’alo’ob mina’an contraseña; Google ku ts’áak passkeys je’ex le yáax opción ti’ 2023, yéetel ti’ 2026 OpenAI tu ts’áaj jun p’éel opción ti’ seguridad avanzada ku luk’sik u contraseña ChatGPT yéetel ku ts’áak passkeys wa llaves físicas. Tuláakal u k’áato’ob chowak llaves ku beeta’alo’ob tu juunal, yéetel utia’al u yojéeltiko’ob wa jach teech, ku meyajtiko’ob autenticación multifactor, ba’ax yaan k-t’aan ti’ le publicación ku taalo’.

Tu’ux táakpaj le informacióno’


  1. Cálculos t-beetaj to’on yéetel le velocidad je’elo’, wa le atacanteo’ ku probartik tuláakal le combinaciones; óoli’ mantats’ ku kaxtik ken ts’o’ok u probartik u chúumukil. Le tiempos ti’ 2004 ku meyajtiko’ob le 10 106 intentos ti’ jun segundo tu ts’áaj Openwall ti’ 2006 utia’al md5crypt ti’ jun p’éel Pentium 4 Xeon ti’ 3.2 GHz. Wa le sitio tu meyajtaj jun p’éel hash séeb yéetel ma’ bcrypt, tuláakal ku lúubul asab séeb. ↩︎

  2. RFC 8446: The Transport Layer Security (TLS) Protocol Version 1.3, secciones 2 yéetel 7. Ti’ TLS 1.3, jujump’éel conexión ku beetik u llaves. https://www.rfc-editor.org/info/rfc8446 ↩︎

  3. Jun p’éel cálculo t-beetaj to’on. Utia’al u probarta’al llaves ti’ cifrado ma’ tu meyajta’al bcrypt, le beetik u séebil ma’ je’ex le ti’ Hive yéetel contraseñas. Jun p’éel estudio ti’ 2021 tu p’isaj óoli’ 5 800 millones llaves AES-128 ti’ jun segundo ti’ jun p’éel tarjeta RTX 2070 Super. Jun p’éel RTX 5090 yaan ti’ óoli’ 12 téenak u muuk’ ti’ cálculo, le beetik le 16 tarjetas ti’ Hive ka u probartiko’ob óoli’ jun billón llaves ti’ jun segundo. Wa u edad le universo óoli’ 13 800 millones ja’abo’ob, 2128 llaves ka k’abéetchajak óoli’ 7 × 108 téenak le edad je’elo’, yéetel 2256, óoli’ 2 × 1047 téenak. ↩︎

  4. NIST SP 800-97, Establishing Wireless Robust Security Networks, A Guide to IEEE 802.11i (2007), sección ti’ u jerarquía llaves ti’ WPA2. https://csrc.nist.gov/pubs/sp/800/97/final ↩︎

  5. Apple, Apple Platform Security, “Secure Enclave” yéetel “Passcodes and passwords”, https://support.apple.com/guide/security/secure-enclave-sec59b0b31ff/web yéetel https://support.apple.com/guide/security/passcodes-and-passwords-sec20230a10d/web. Android Open Source Project, File-based encryption, https://source.android.com/docs/security/features/encryption/file-based. ↩︎